TBMM Zirai Don Olayını Araştırma Komitesi taslak raporunu tamamladı

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Türkiye’de gerçekleşen zirai don olayının tüm taraflarıyla araştırılması hedefiyle kurulan Meclis Araştırma Komitesi taslak raporunu tamamladı.

AK Parti Burdur Milletvekili Adem Korkmaz başkanlığındaki Komite, çalışma müddetini tamamlayarak taslak raporunu hazırladı.

Komisyonun 8 kısım ve yaklaşık 420 sayfadan oluşan raporunun sunuş kısmında değerlendirmelerde bulunan Korkmaz, geçen yıl nisan ayında tesirli olan zirai donun ziraî üretim üzerinde önemli ve çok boyutlu sonuçlar doğurduğunu belirtti.

Zirai donun birçok eserde randıman ve kalite düşüşü ile üreticiler açısından kıymetli ekonomik kayıplara neden olduğunu kaydeden Korkmaz, “Yaşan bu olay, tarım bölümünün iklim kaynaklı riskler karşısındaki kırılganlığını bir kere daha açık biçimde ortaya koymuştur.” tabirini kullandı.

Korkmaz, 14 Mayıs 2025’te çalışmalarına başlayan komitenin, misyon müddetince ilgili kamu kurum ve kuruluşları, üniversiteler, meslek örgütleri ve üretici temsilcilerinden bilgi aldığını, ayrıyeten saha ziyaretleriyle yerinde incelemeler yaptığını hatırlattı.

İklim değişikliğinin artık istisnai bir durum olmaktan çıkarak ziraî üretimi direkt etkileyen kalıcı bir gerçeklik haline geldiğine dikkati çeken Korkmaz, şunları paylaştı:

“Bu yeni gerçeklik karşısında, ülkelerin, ziraî üretim desenlerini iklim bilgileri ve uzun periyotlu risk projeksiyonları doğrultusunda gözden geçirmesi ve gerekli görülen alanlarda üretim planlamalarını revize etmesi kaçınılmazdır. Aksi halde iklim kaynaklı afetlerin ziraî üretim üzerindeki tesirlerinin daha ağır sonuçlar doğurması kelam konusu olacaktır. Zirai don olaylarının birtakım bölgelerde ve eser kümelerinde sadece tek bir üretim devrini değil, birden fazla yılı kapsayan kalıcı hasarlara yol açtığı dikkate alındığında, kısa vadede üreticilerin üretimden kopmasını önlemeye yönelik finansal dayanakların büyük ehemmiyet taşıdığı açıktır. Üreticinin gelir kaybının telafi edilmesi, borç yükünün hafifletilmesi ve üretim motivasyonunun korunması, ziraî sürekliliğin sağlanması açısından temel bir gereklilik olarak karşımıza çıkmaktadır.”

Erken ikaz ve kestirim sistemleri kritik rol oynuyor

Taslak raporun “Sorunlar ve Tahlil Önerileri” kısmında 4 başlıkta tespit ve teklifler sıralandı.

Raporda, zirai don kaynaklı kayıpların azaltılmasında erken ikaz ve iddia sistemlerinin kritik rol oynadığı belirtildi.

Bu kapsamda meteorolojik müşahede ağlarının ülke genelinde yaygınlaştırılması, don riski yüksek bölgelerde istasyon yoğunluğunun artırılması ve yüksek çözünürlüklü varsayım modellerinin geliştirilmesi gerektiği tabir edilerek, üreticilere süratli bilgi transferi için SMS, taşınabilir uygulama ve dijital platformlar üzerinden ikaz sistemlerinin yaygınlaştırılması zirai don risk haritalarının da iklim değişikliği tesirleri dikkate alınarak güncellenmesi gerektiği lisana getirildi.

Zirai don olaylarına ait dataların farklı kurumlar tarafından dağınık biçimde tutulduğuna işaret edilerek, tüm dataları kapsayan ulusal seviyede merkezi bir bilgi tabanı oluşturulması önerildi.

Zirai don olaylarının önlenmesi, izlenmesi ve tesirlerinin azaltılmasına yönelik siyasetlerin aktif biçimde uygulanabilmesi için meteoroloji, tarım, sigorta, finans ve mahallî idare süreçlerinin eş vakitli ve uyumlu yürütülmesinin zaruriliği vurgulandı. Bu nedenle, data paylaşımı temelli kurumsal uyum sisteminin güçlendirilmesinin temel bir gereksinim olduğu belirtilerek, zirai don riskinin yönetilmesinde Tarım Ve Orman Bakanlığı, Tarım Sigortaları Havuz İşletmesi (TARSİM) ve ilgili kurumlar ortasında data paylaşım protokollerinin oluşturulması teklifinde bulunuldu.

Ortak dijital altyapı üzerinden bilgi akışının sağlanmasıyla erken ikaz, hasar tespiti ve takviye süreçlerinin daha süratli ve eşgüdüm içinde yürütülmesinin mümkün olacağı söz edildi.

Afet sonrası müdahale anlayışından önleyici ahenk yaklaşımına geçilmeli

Taslak raporda, iklim değişikliğinin ziraî üretim üzerindeki tesirlerinin kısa vadeli önlemlerle yönetilemeyecek ölçüde yapısal ve süreklilik arz eden bir nitelik taşıdığı belirtildi.

Tarım siyasetlerinin afet sonrası müdahale anlayışından önleyici ahenk yaklaşımına geçmesi gerektiğine dikkat çekilerek, bu kapsamda tarım dalına yönelik uzun vadeli iklim adaptasyon planlarının hazırlanmasının, üretimde sürdürülebilirliğin sağlanması açısından stratejik kıymet taşıdığı kaydedildi. Bu doğrultuda hazırlanacak adaptasyon planlarının, bölgesel iklim projeksiyonları, risk haritaları, fenolojik izleme dataları ve sosyoekonomik kırılganlık göstergeleri temelinde kurgulanması gerektiği aktarıldı.

Zirai donla çabada kullanılan yolların güç tüketimini artırdığına işaret edilerek, yenilenebilir güç kullanımının teşvik edilmesi ve yaygınlaştırılmasının önünü açacak teklifler sıralandı.

Donla gayrette etkin ve pasif prosedürlerin bilimsel kriterler doğrultusunda desteklenmesinin ehemmiyetine dikkat çekilirken, bilhassa güneş gücü uygulamalarının yaygınlaştırılmasının üretici maliyetlerini düşürebileceği vurgulandı.

Uzun periyotlu meteorolojik müşahedeler, iklim projeksiyonları ve zirai don risk haritaları temel alınarak bölge bazlı eser desenlerinin yine kıymetlendirilmesi gerektiği tabir edilerek, don toleransı yüksek çeşit ve çeşitlerin yaygınlaştırılması, Ar-Ge çalışmalarının artırılması ve üreticilere ulaştırılması gerektiği kaydedildi.

Sözleşmeli üretim ve alım garantisi sistemlerinin güçlendirilmesi

Taslak raporda, iklim değişikliğiyle birlikte sıcaklık ve yağış rejimlerinde meydana gelen uzun periyotlu değişimlerin zirai don olaylarının sıklığı, şiddeti ve zamanlaması üzerinde belirleyici hale geldiğine işaret edilerek, bölgesel iklim modelleri ve uzun periyotlu iklim projeksiyonları temel alınarak ziraî üretim planlamasının tekrar yapılandırılması gerektiği aktarıldı.

Zirai don olaylarının ziraî üretim üzerindeki olumsuz tesirlerinin azaltılmasında, don öncesi ve don anında uygulanabilecek teknik tedbirlerin büyük değer taşıdığı belirtilerek, bu kapsamda zirai donla faal ve pasif çabada don pervaneleri, sisleme ve ısıtma sistemleri üzere faal sistemler ile örtüleme, malçlama, uygun bahçe tesisi ve toprak idaresi üzere pasif uygulamaların, bilimsel kriterler doğrultusunda ve eser bazlı olarak desteklenmesinin değer arz ettiği anlatıldı.

Zirai don üzere iklim kaynaklı afetlerin hem üretici gelirini hem de besin arz güvenliği ile fiyat istikrarını olumsuz etkileyebildiğine dikkat çekilerek, üretim bölgelerine yakın noktalarda çağdaş depolama altyapılarının yaygınlaştırılması ve mevcut tesislerin modernizasyonunun ehemmiyet taşıdığı tabir edildi.

Zirai don üzere afetlerin, üretimde ölçü ve kalite dalgalanmalarına yol açarak üretici gelirlerinde meçhullüğü artırdığı, tarıma dayalı sanayi ve perakende tarafında ise ham unsur temininin sürekliliğini zorlaştırdığı belirtildi. Bu durumun üretim ve tedarik planlamasını zayıflatmasına, arz zincirinde kopmalara ve piyasa oynaklığının artmasına neden olabildiğinden, kontratlı üretim ve alım garantisi düzeneklerinin güçlendirilmesinin hem üretici hem de sanayi açısından kritik değer taşıdığına dikkat çekildi.

TARSİM’e ve mevzuata yönelik öneriler

Taslak raporda, TARSİM kapsamında zirai don teminatının erişilebilirliğinin artırılması ve kapsayıcılığın güçlendirilmesi, risk idaresinin temel ögelerinden biri olarak nitelendirildi.

Özellikle sigortaya erişimde zahmet yaşayan eser kümeleri ve üretici kısımları açısından teminat şartlarının gözden geçirilmesinin, muafiyet-müşterek sigorta oranlarının risk temelli lakin erişilebilirliği artıracak biçimde yine ele alınmasının ehemmiyet taşıdığı lisana getirildi.

Kapsamın genişletilmesiyle birlikte sigorta sistemine iştirak oranlarının artmasının, zirai don sonrası üreticinin finansal dayanıklılığını güçlendireceği, kamu dayanaklarının afet sonrası telafi odaklı yapısından önleyici risk idaresi yaklaşımına evrilmesine katkı sağlayacağı belirtildi.

Zirai don olaylarının sıklığı ve tesirinin artmasının, mevcut tarım sigortası mevzuatının don riskine karşı yeterliliğinin yine değerlendirilmesini gerekli kıldığına işaret edilerek, bu kapsamda Tarım Sigortaları Kanunu ve ilgili ikincil mevzuatta yapılacak düzenlemelerle, zirai don teminatının eser bazında gelişme periyotlarını, bölgesel iklim farklılıklarını ve erken/geç don ayrımını açık biçimde içerecek biçimde tanımlanmasının kıymeti vurgulandı.

Mevzuat değişikliği kapsamında, don riskinin yüksek olduğu bölgelerde prim takviye oranlarının artırılması, muafiyet ve müşterek sigorta oranlarının üretici lehine farklılaştırılmasına imkan tanıyacak kararların açık biçimde düzenlenmesi de önerildi.

Farklı eser kümeleri ve üretici profillerine yönelik alternatif ve tamamlayıcı sigorta paketlerinin geliştirilmesi tavsiye edilirken, bilhassa küçük ve orta ölçekli üreticilere hitap eden, sade ve anlaşılır teminat yapısına sahip paketlerin, sigorta şuurunun artırılmasına ve sistemin tabana yayılmasına katkı sağlayacağı değerlendirildi.

Öte yandan, TARSİM poliçelerinin satış sürecinde izlenen yaklaşımın da gözden geçirilmesi önerilerek, bilhassa banka ve kooperatif kanalları aracılığıyla yapılan satışlarda, tarım sigortası poliçelerinin sırf kredi kullanımının bir kuralı yahut tamamlayıcı ögesi üzere sunulması yerine, üreticiye yararlarının açıkça anlatılması, ziraî faaliyetlerin sürekliliğini sağlayan ve tarım sermayesini koruyan temel bir risk idare aracı olarak tanıtılmasının sağlanması tavsiye edildi.

“Katastrofik Rezerv Fonu (KRF)”

Zirai don üzere yüksek tesirli afetlerde, küçük ölçekli üreticilerin hem gelir kaybına karşı daha kırılgan bir yapıya sahip olduğu hem de sigorta prim maliyetleri nedeniyle muhafaza düzeneklerine erişimde zahmet yaşayabildiğine işaret edilerek, prim dayanaklarının küçük ölçekli üreticiler lehine güçlendirilmesinin kıymet taşıdığı belirtildi.

TARSİM poliçelerinin, poliçe üretilen tüm tarım sigortası branşlarında mecburî hale getirilmesi ile zarurî trafik sigortası, DASK sigortası uygulamalarında olduğu üzere iki basamaklı ve kademeli bir tarım sigortası modeli geliştirilmesi iki alternatif olarak önerildi.

İklim değişikliğine bağlı olarak ziraî üretimde karşılaşılan katastrofik risklerin (kuraklık, zirai don, sarsıntı gibi) sıklığının ve şiddetinin giderek arttığına işaret edildi.

Zirai don, kuraklık, dolu, sel ve fırtına üzere risklerin tıpkı üretim dönemi içerisinde eş vakitli yahut ardışık biçimde gerçekleşmesinin TARSİM’in teknik sonuçlarında yüksek seviyede oynaklığa yol açtığına değinilerek, bu durumun, prim istikrarının korunmasını güçleştirdiği ve sistemin mali sürdürülebilirliğini zorlaştırdığı kaydedildi.

Geçen yıl sırf ziraî afetlere ait kamu bütçe yükünün (TARSİM ödemeleri hariç) yaklaşık 24 milyar lira düzeyinde gerçekleştiği anımsatılarak, bu çerçevede kelam konusu mali dalgalanmaların dengelenmesi ve sistemin uzun vadeli dayanıklılığının artırılması maksadıyla TARSİM bünyesinde “Katastrofik Rezerv Fonu (KRF)” oluşturulması stratejik bir ıslahat aracı olarak önerildi.

Düzenli irtibat ve ortak çalışma düzenekleri kurulmalı

Taslak raporda, zirai don riskinin aktif biçimde yönetilebilmesinin erken ikazdan hasar tespitine, takviyelerin uygulanmasından piyasa tesirlerinin izlenmesine kadar birçok sürecin farklı kurumlar ortasında eşgüdümlü çalışmayı gerektirdiği belirtilerek, bu doğrultuda MGM, Tarım ve Orman Bakanlığı birimleri, TARSİM, yerel idareler ve ilgili paydaşlar ortasında nizamlı irtibat ve ortak çalışma düzeneklerinin kurulması teklifinde bulunuldu.

Hasar tespit sistemleri ve kıymetlendirme kriterlerinde bölgesel farklılıklar oluşabildiği, afet sonrası hasar tespit süreçlerinin standartlaştırılmasının don risk idaresinin kurumsal altyapısının güçlendirilmesinde öncelikli bir gereksinim olduğu anlatıldı.

Hasar tespit süreçlerinde standartların oluşturulması ve uygulanmasının ziraî sigorta sisteminin aktifliğini artıracağı, afet sonrası takviyelerin gerçek hedeflenmesini sağlayacağı, üreticiler açısından öngörülebilirliği ve inanç hissini güçlendireceği tabir edilerek, böylelikle zirai don sonrası müdahale kapasitesinin yükseltileceği, afet idaresinde şeffaflık ve uygulama birliği sağlanacağı kaydedildi.

Zira donla gayrete yönelik teknik uygulamaların finansal olarak desteklenmesinin, risk azaltma siyasetlerinin temel ögelerinden biri olarak ele alınması gerektiğine dikkat çekildi.

Zirai don afetinden etkilenen üreticilerin kredi ve borçlarının tekrar yapılandırılmasının, bu önlemlerin sadece erteleme ile hudutlu kalmayıp üreticinin yeni üretim periyoduna girebilmesini sağlayacak halde finansal erişimi de desteklemesinin ehemmiyeti vurgulandı. Bu çerçevede atılacak adımların, ziraî üretimde sürekliliği güçlendireceği, afet sonrası toparlanmayı hızlandıracağı ve zirai donun kırsal ekonomi üzerindeki olumsuz tesirlerinin azaltılmasına katkı sağlayacağı belirtildi.

“Sürdürülebilir Tarım ve Besin İstikrar Fonu”

Taslak raporda, Nisan 2025’te meydana gelen zirai don olayının, ülke tarımında iklim kaynaklı risklerin artık “beklenmedik istisnalar” değil, üretimin ayrılmaz bir kesimi olan kalıcı ve yapısal bir sorun haline geldiğini açık biçimde ortaya koyduğu anımsatıldı.

Mevcut ziraî destekleme sisteminin yıllık bütçe imkanlarıyla sonlu olması ve afet sonrası telafi düzeneklerinin bürokratik süreçler nedeniyle gecikmeli işlemesi sebebiyle Nisan 2025 örneğinde görülen geniş çaplı şoklara karşı kâfi bir muhafaza kalkanı sağlayamadığı söz edildi.

TARSİM’in fizikî hasarın muhakkak bir kısmını karşılamakla birlikte, üretici gelirindeki toplam erimeyi telafi etmekte ve ziraî işletmelerin finansal sürekliliğini korumakta yetersiz kaldığına işaret edilen raporda, mülkiyet odaklı değil, gelir ve sürdürülebilirlik odaklı bir “Sürdürülebilir Tarım ve Besin İstikrar Fonu” kurulmasının, bir devlet siyaseti olmasının elzem hale geldiği kaydedildi.

İklimsel risklerin maliyetinin devletin garantörlüğünde ülkece ve tüm paydaşlarca paylaşılması gerektiği, kurulması önerilen fonun finansal yapısının merkezi bütçeye yük bindirmeyen fakat ondan güç alan, çok kaynaklı ve kendi kendini besleyen bağımsız bir havuz olarak tasarlanması, olağan periyotlarda biriken kaynakları afet anında bürokratik manilere takılmadan süratle kullanıma sunacak esnek bir yapıda kurgulanması gerektiği belirtildi.

Geçen yıl meydana gelen zirai don olayı “Türkiye’nin ziraî risk idaresinde yeni bir sayfa açması gerektiğini gösteren bir uyarı” olarak nitelendirilerek, bu çerçevede, üreticinin gelirini, halkın sofrasını ve ülkenin besin egemenliğini koruyacak olan Sürdürülebilir Tarım ve Besin İstikrar Fonu’nun heyetim çalışmalarına tüzel destek oluşturmak ve teknik altyapısını hazırlamak emeliyle TBMM Tarım, Orman ve Köyişleri Kurulu bünyesinde bir alt kurul kurulması önerildi.

Üreticilere yönelik eğitim ve yayım çalışmalarının artırılması, dijital tarım uygulamalarının yaygınlaştırılması ve il/ilçe teşkilatlarının teknik kapasitesinin güçlendirilmesi de tavsiye edildi.